Девони шарқӣ-ғарбӣ

Муаллиф: Иоҳанн Волфганг Гёте
Тарҷумон: Маҳмуди Ҳаддодӣ
Ношир: «Адиб»
Саҳифа: 384
Соли нашр: 2011
Навъи файл PDF
Ҳаҷми файл: 2,53 Мб
Гирифтани китоб
Гирифтанд: 34 нафар

 


Дар бораи китоб:

Адабиёти форсу тоҷик садҳо фарсанг фаротар аз марзҳои ҷуғрофиёӣ-сиёсии Эрону Тоҷикистон то ба дурдасттарин марзҳо конунҳои зояндае дорад, ки аз ҷумлаи онҳо шаҳри Қустантанияи куҳан аст. Дар ин шаҳр дар соли 1813 Жозеф фон Ҳаммер Пургштал – сафир ва мутарҷими утришӣ бо девони Ҳофиз ошно шуд ва бо тарҷумае, ки аз ин китоб кард, шеъри форсу тоҷик ба кишварҳои олмонизабон ва ба ин тартиб то ба қалби Аврупо роҳ ёфт. Иоҳанн Волфганг Гёте (1749-1832) – чеҳраи маъруфи адаби олмонӣ аз ҳамин тарҷума илҳом гирифта, ба пайравӣ аз Ҳофиз ва дигар шоирони ин марзу бум девони ҳозирро пардохт ва бо ин асари арзишманд, ки таркибе аз сухану сулуки ғарбиву шарқист, чароғи шеъри Аҷамро дар Аврупо низ афрӯхт ва номи Ҳофизро дар ин қора ба дурахшиш даровард. Ин дафтари пирии он шоири ҷаҳонватан, инак, баъд аз ду қарн дар маҷмӯаи комили худ ба хонандагони тоҷик арза мешавад.


Дар бораи муаллиф:

Шоир, нависанда ва мутафаккири барҷастаи Олмон ва ҷаҳон Иоҳанн Волфганг Гёте (1749-1832) дар тӯли умри ҳаштодусесолаи худ дар ҷодаи адабиёт, илм, фарҳанг ва ҳаёти ҷамъиятӣ заҳмати зиёди пурсамар ба харҷ додааст. Мероси бозмондаи адабии ӯ хеле зиёд ва аз лиҳози жанру мавзӯъ гуногун аст. Ӯ муаллифи шеърҳои зиёди лирикӣ, чандин роман ва асарҳои драмавӣ, рисолаҳо роҷеъ ба табиатшиносӣ ва фарҳангшиносӣ мебошад.

Ҳаёт ва фаъолияти Гётеро ба ягон давраи муайяни таърихи адабиёт мансуб донистан ҷоиз нест. Оғози эҷодиёти ӯ ба давраи маорифпарварӣ рост меояд, ки ҳадафи аслиаш танқиди шадиди ҷабҳаҳои гуногуни зиндагии ҷомеа буд. Дар Инглистон ифшогарони ҷасури беадолатиҳои мавҷуда нависандагон Свифт, Филдинг ва Голсмит буданд. Дар Фаронса мутафаккирони барҷаста Волтер, Дидро ва Руссо ба майдон омаданд. Дар Олмон дар ин ҷабҳа пештар аз Гёте нависандаи маорифпарвар Г.Э.Лессинг – муаллифи масалҳо, маҳзака ва асарҳои саҳнавӣ, файласуф, мунаққиди адабӣ ва санъатшинос қарор дошт.

Олмон дар даврони зиндагии Гёте давлати ягона набуд ва аз парокандагии герсог(князҳои мулкдор)-у ландграф (мақомоти маҳаллии ҳокимият)-ҳои майдаи бешумор азият мекашид; ҳамаи онҳо расман ба империяи Муқаддаси Рими олмонӣ муттаҳид мешуданд, ки маъмулан онро сипаҳсолор (император)-и интихобшуда аз ҷониби шоҳи утришӣ (австриягӣ) идора мекард. Вале ҳар кадом ҳокими давлати хурд қаламравашро мутобиқи раъйи худ идора намуда, дар ҳаққи деҳқонону шаҳрнишинон ҷабру ситамро раво медид. Дар мамлакат чандин шаҳрҳои озод арзи ҳастӣ намуданд, ки бевосита ба сипаҳсолор итоат мекарданд ва мустақилона идора мешуданд. Гёте дар як чунин шаҳри озод – Франкфурти лаби Майн дар оилаи шаҳриёни сарватманд ба дунё омад. Падари ӯ ҳуқуқдон буд ва тарбияи писараш Волфганг ва хоҳари хурдиаш Корнелияро шахсан ба ӯҳда гирифт, ба онҳо муаллимони хубро вобаста кард ва барои маълумоти кофӣ гирифтанашон мусоидат намуд.

Гёте дар ҳаштсолагиаш бо забонҳои қадим ва забонҳои асосии нав ошно буд ва бо роҳнамоии падар ба таълифи мақолаҳои фалсафӣ, афсонаву шеърҳо оғоз намуд ва ҳатто бо услуби фаронсавӣ асари фоҷиавӣ навишт. Дар шонздаҳсолагӣ Гёте донишҷӯи факултаи ҳуқуқи донишгоҳи Лейпсиг гардид, вале аз сабаби беморӣ натавонист то ба охир таҳсилро идома диҳад ва ба зодгоҳаш баргашт. Баъди комилан шифо ёфтан ӯ барои анҷом додани таҳсил озими Страсбург гардид ва дар он ҷо ба дарёфти унвони доктори ҳуқуқ мушарраф гардид. Ба шогирдони донишгоҳи Лейпсиг ходимони маъруфи давраи маорифпарварии Олмон Готшед ва Геллерт дарс мегуфтанд, дар Страсбург Гёте бо файласуф ва нависандаи ҷавон И.Г.Гердер ошно шуд ва ин вохӯрӣ дар ташаккули зеҳну андешааш таъсири амиқ гузошт. Бисёр вақт мубоҳисаҳои эшон то дами субҳ идома меёфтанд.

Гердер дар хусуси зарурати ворид намудани тозакориҳо ба назми олмонӣ дар заминаи андешаи миллӣ ҳарф мезад ва минбаъд кӯшишҳои Гёте дар ин самт самараи беҳин ба бор оварданд. Гёте дар бистучорсолагиаш драмаи «Гетс фон Берлихинген»-ро таълиф намуд ва дар он симои паҳлавони исёнкори қарни ХV1-ро, ки барои адолат мубориза мебарад, ба таври барҷаста ба риштаи тасвир кашид. Дар синни биступанҷ романи аввалини ӯ «Азияти Вертери ҷавон» чоп шуд ва ба муаллиф шӯҳрати ҷаҳонӣ овард. Он дар асоси фоҷиаи шахсии нависанда таълиф шудааст: Гёте Шарлотта Буфф – духтари савдогари ветслариро дӯст медорад, вале ӯ шахси дигарро афзалтар меҳисобад. Дар ҳамин айём як ҷавонмарди дар ҷодаи ишқ бебарор даст ба худкушӣ мезанад ва ин воқеа ба нависанда баҳри кушодани гиреҳҳои фоҷиаи Вертер кӯмак расонидааст.

Таваҷҷӯҳ ба ин роман на ба он хотир, ки аз таърихи ишқ ҳикоят мекунад, балки ба туфайли забони зиндаву беолоиши ғайримаъмулӣ ва саршор аз андешаву ҳиссиёти муосир бештар гардид. «Азияти Вертери ҷавон» дар кӯтоҳтарин фурсат ба ҳамаи забонҳои аврупоӣ тарҷума ва чоп шуд. Наполеони ҷавон ин китобро ҳафт маротиба мутолиа кард ва дар муҳорибаҳо онро ҳамроҳи худ мегирифт.

Ҳамзамон ашъори бисёр хуби лирикии Гёте арзи ҳастӣ намуданд, ки ба назми олмонӣ рӯҳи комилан нав бахшида, онро ба сурудҳои халқӣ наздик сохтанд. Дар тӯли зиндагӣ шоир қариб 1600 шеър гуфта ва аксари онҳо дар қатори ашъори мардумӣ ёд мешаванд. Гёте дар шеър назарияи хосси худро дошт. Ба пиндори ӯ, шеъри беҳтарин ҳамонест, ки аз воқеият сарчашма мегирад: «Ҷаҳон бузург ва пурсарват аст, ҳаёт низ хеле гуногунранг аст ва барои офаридани шеър дар он ваҷҳи муносиб басанда мебошад. Вале ҳамаи ашъор бояд ба муносибат(воқеа)-е гуфта шаванд, яъне ҷавҳар ва маводи онро воқеият ташкил диҳад. Воқеаи алоҳида аз он боис шакли оммавӣ ва шеърӣ мегирад, ки аз ҷониби шоир ташхис мешавад. Ҳамаи шеърҳои ман ба муносибате гуфта шудаанд, аз воқеият сарчашма мегиранд ва аз ҳамин боис дорои замина мебошанд, ман ҳаргиз шеъри бофта (ҳавоӣ) намегӯям».

Ғайри интизор ҳокими ҷавони Саксен-Веймар Гётеро ба пойтахти давлати хурди худ даъват намуд. Тирамоҳи соли 1776 шоир аввал ба сифати меҳмон ба Веймар омад ва баъдан барои ҳамеша дар ин шаҳр зиндагӣ ихтиёр кард. Ҳоким Карл Август, ки аз Гёте ҳафт сол ҷавонтар буд, ӯро вазири худ баргузид. Нависанда ба умеди он ки ақаллан дар ин давлати хурдакак баҳри беҳтар намудани вазъи зиндагии мардум кӯмаке расонида тавонад, ин таъйинотро пазируфт.

Гёте дар арсаи давлатдорӣ даҳ сол ифои вазифа намуд ва ахиран ба хулосае омад, ки беҳбудҳои ҷузъӣ асосҳои сохтори ҷомеаро иваз карда наметавонанд. Аз ҳамин боис, аз фаъолияти минбаъда дар ин ҷода даст кашид ва бо иҷозаи ҳоким озими Италия шуд, то дар он ҷо ба корҳои адабиву фарҳангӣ машғул бишавад.

Солҳои 1786-1788, замоне ки Гёте дар Италия буд, ибтидои давраи нави ҳаёт ва эҷодиёти ӯ маҳсуб мешаванд. Гёте дар ин ҷо чандин асари қаблан оғознамудаашро ба анҷом расонид. Ба ақидаи ӯ, баҳри маърифатнокии мардум ҷаҳди бештаре кардан лозим аст. Асарҳое бояд офарида шаванд, ки чашми мардумро ба зиддиятҳои ҳаёт кушода, онҳоро ба талош баҳри зиндагии хубтару беҳтар таҳрик бахшанд. Минҷумла, Гёте бар ин назар аст, ки дар такомули маънавии мардум нақши тарбияи эстетикӣ хеле муҳим аст. Аз ҳамин боис, боястӣ баҳри офаридани асарҳое кӯшид, ки зебоӣ ва хушоҳангии ҳаётро ифода карда тавонанд. Барои ӯ намунаи чунин зебоӣ осори атиқа – фарҳанги ахлоқӣ ва бадеии Юнону Рими қадим ба шумор мерафтанд.

Дар ин ҷода Гётеро адиби дигари барҷастаи олмонӣ Фридрих Шиллер (1759 – 1805) ҷонибдорӣ кард. Ӯ низ ба Веймар омад ва бо Гёте қаробат ҷуст ва онҳо якҷоя барномаи тарбияи эстетикии мардумро мураттаб намуданд. Самти умумии эҷодиёти ин адибон дар охири асри ХV111 ва оғози асри Х1Х «класситсизми Веймар» унвон гирифта буд. Дар айёми ҷавонӣ жанри манзума (баллада) таваҷҷӯҳи Гётеро ба худ ҷалб намуд ва ба ҳамин ваҷҳ як силсила манзума навишт.

Баъди бозгашт аз Италия драмаҳои «Ифигения дар Таврид» (1788), «Эгмонт» (1789), «Торквато Тассо» (1790), достонҳои «Рейнеке-Лис» (1794) ва «Герман ва Доротей» (1797), романи «Солҳои таҳсили Вилгелм Майстер» (1795-1796)-и Гёте чоп шуданд. Афкори гуногун-ҷабҳаву пурвусъат ва камолоти адабии Гёте дар айёми зиндагиаш аз ҷониби доираи васеъи мардум эътироф гардид. Ӯ дар осори худ ғояҳои гуманистиро тарғиб намуда, симои қаҳрамонҳоеро офарид, ки дар худ мақсад-ҳои наҷиби инсонӣ – накӯкорӣ, мардонагӣ, муҳаббат ва зебоиро таҷассум менамоянд. Гёте ҷонибдори роҳи осоиштаи ислоҳоти ҷомеа мебошад.

Дар солҳои қаробат бо Шиллер Гёте бо исрори дӯсташ баҳри ба итмом расонидани асари қаблан ғознамудааш – қисми аввали «Фауст» пардохт ва он соли 1808 чоп шуд. Ҳамзамон шоир таълифи ашъори гуногуни лирикиро низ идома дод. Гёте пояи аслии ҳастии инсонро ба мавҷудияти ишқу муҳаббат вобаста медонад. Ҳарчанд ӯ баъзан таъкид мекунад, ки «муҳаббат монои хоб аст» ва «инсон боястӣ аз хоб бедор шавад».

Гёте дар тӯли умр бонувони зиёдеро дӯст доштааст. Дӯстдоштаҳои ӯ Фредерика Брион, Лили Шенеман, Шарлотта фон Штейн, Марианна фон Виллемер ва дигарон буданд. Дар айёми пирӣ Гёте дар боғи Веймар бо духтари ҷавон Христина Кулпиус вохӯрд, дақиқтараш, духтар аз ӯ хоҳиш намуд, ки шеърҳои бародарашро бихонад. Шеърҳо суст, вале духтар хеле зебо буд ва дили шоир ба ҳаяҷон омад. Ӯ дар симои ин духтар наҷобати занонаро эҳсос намуд ва онҳо бо ҳамдигар аҳди заношӯӣ бастанд. Христиана чун аз аҳли хонаводаи одӣ буд, ин пайванд бисёриҳоро мутаҳаййир намуд, вале Гёте ҳам аз ҳамсари ҷавон ва ҳам аз рӯҳу илҳоми баргирифта аз ӯ, ки боиси эҷоди силсилаи ашъори «Муноҷоти Рим» гардиданд, ниҳоят шод буд. Ин китоб идомаи мантиқии ан-ъанаи назми ошиқонаи шоирони атиқаи Рим – Катулла, Тибулла, Проперсия мебошад.

Ҳамчунин баъдтар «Девони ғарбӣ-шарқӣ» (1819) – силсилаи шеърҳои гуногуни аз ҷиҳати шакл наздик ба аш-ъори шоирони шарқии Гёте арзи вуҷуд намуд. Пайдо шудани тарҷумаҳои олмонии ғазалҳои шоири бузурги форсу тоҷик Ҳофизи Шерозӣ аз ҷониби Ҳаммер-Пургштал илҳомбахш ва таҳрикдиҳандаи асосии Гёте дар офаридани «Девони ғарбӣ-шарқӣ» будааст. Шоири олмонӣ соли 1813, замоне ки лашкаркаши фаронсавӣ Наполеон дар муҳорибаҳояш шикаст хӯрд, ба таълифи ин силсила оғоз намуд. Дар вазъияти пуризтироби ҳарбӣ ва сиёсӣ Гёте ба мавзӯъҳои ҷовидонӣ – муҳаббат ва дӯстӣ муроҷиат намуда, дар бораи муносибати инсон ба олами атроф ва табиат изҳори ақида мекунад. Қаҳрамони лирикии ин ашъор шоири пуртаҷрибаест, ки нисбияти бисёр арзишҳоро хуб дарк мекунад, вале ба зебоиҳои ҷаҳон ва мақоми муаззами инсон эътимоди қавӣ дорад. Ӯ ба олами атроф холисона менигарад, вале аз бадиҳои мавҷуда ба хашм меояд.

Дар ин силсилаи ашъори Гёте низ мавзӯи ишқ ҷои асосиро ишғол мекунад. Шоир барои худ номи шарқии Ҳотамро интихоб намуда, маъшуқаи худ Марианна Виллемерро бо номи Зулайхо зикр мекунад. Воқеан, ин зан қобилияти хуби эҷодӣ дошт ва ба номаҳои Гёте бо шеър ҷавоб мегуфт ва шоир онҳоро бе таҳрир дар «Девони ғарбӣшарқӣ» аз номи Зулайхо овардааст. Ин силсила падидаи муҳими некхоҳии ҳаётдӯстонаест, ки дар солҳои камолоти умр ба Гёте мутааллиқ мебошад.

Дар солҳои минбаъда Гёте романҳои «Шабоҳати интихоб» (1809), «Солҳои мусофирати Вилгелм Майстер» (1829) ва асарҳои ҳасбиҳолии «Аз ҳаёти ман. Назм ва ҳақиқат» (1814-1824), «Саёҳат ба Италия» (1816-1817), «Маърака дар Фаронса» ва «Муҳосираи Майнс» (1822)-ро таълиф намуд. Гёте дар солҳои охири умраш баҳри ба итмом расонидани асари «Фауст» ҷаҳду талош намуд. Бад-ин манзур солҳои 1825-1831 шоир таълифи қисмати дуввуми «Фауст»-ро ба охир расонд ва он соли 1832, пас аз марги Гёте чоп шуд. Гёте бо асарҳояш дар адабиёти давраи нави Олмон роҳкушоӣ намуд. Ӯ дар адабиёти замони худ яке аз ҷойҳои ифтихориро ишғол карда, барои асрҳои минбаъда мероси боарзише ба ёдгор гузошт.

Адиби гуманист дар асарҳояш ақидаи ташаккули тадриҷӣ ва камоло ти инсон баҳри идроки ҷаҳони ҳастӣ, дарёфти неъматҳои заминӣ ва ба нафъи инсоният истифода бурдани онҳоро талқин намудааст. Ҳамзамон Гёте андешаи мукаммал будани ҳаётро пазиро нест. Ӯ ба умқи воқеият ворид гардида, тазодҳои ҷомеа, мураккабии атвор ва сарнавиштро ба мушоҳида мегирад. Ҳаёт дар асарҳои Гёте бо тамоми зебоиву шаҳоматаш инъикос меёбад, вале он аз зиддият, мубориза ва мушкилот орӣ нест.

Симои инсонҳое, ки Гёте офаридааст, хеле гуногун мебошанд. Ӯ корномаи қаҳрамонҳо, ашхосе, ки бар  идди ҳама гуна зулм мардона мубориза бурдаанд, хеле ҷолибу хотирмон офаридааст, вале ҳамзамон симои афроди суст-иродаеро, ки ба вазъи номусоиди зиндагӣ бефарқ менигаранд, нишон медиҳад. Дар байни ин ду қутб Гёте симоҳои дигарро низ офаридааст, чун мутафаккир ва нависанда таваҷҷӯҳи ӯро бештар масъалаи тарбияи инсон дар мубориза барои ҳаёт ҷалб менамуд. Гёте ба имкониятҳои инсон баҳри ғолиб омадан бар мушкилот бовар дошт. Ҳаёти шахсии ӯ шаҳодати гӯёи меҳнати ҳамешагӣ ва мубориза барои ормонҳои бузурги инсонӣ мебошад.

Гёте чун ҳунарманд низ фавқулъодат ва гуногунҷабҳа буда, асарҳои зиёди реалистӣ, романтикӣ, классикӣ ва рамзӣ (символикӣ) таълиф намудааст. Аз шаклу услубҳои гуногуни эҷоди бадеӣ истифода бурда бошад ҳам, ҳадафи эҷодиёташ якест: дарки моҳияти ҳаёт ва ифшои зиддиятҳои он. Ба таври возеҳ ҳаётӣ будани асарҳои Гёте дар тамоми осораш ба мушоҳида мерасад. Ҳатто дар мавриде, ки ӯ ба рамзу кинояҳои мураккаб руҷӯъ мекунад, ҳадафи аслиаш ифшои ҳаводисест, ки дар ҳаёти воқеӣ мавҷуданд. Осори Гёте аз ҷумлаи падидаҳои нодири адабиёти ҷаҳонӣ буда, барҳақ ба қатори ганҷинаи арзишҳои бадеии инсоният ворид гардидааст.

Нигорандаи ин сатрҳо моҳи майи соли 2005 дар 18-умин намоишгоҳи байналмилалии китоби Теҳрон ва ҳамоиши илмие, ки дар Маркази густариши забон ва адабиёти форсӣ дар мавзӯи «Нақши тарҷума дар густариши равобити адабии Эрон ва ҷаҳон» баргузор гардид, ширкат дошт. Дар рӯзи дуюми ҳамоиш шарафи онро доштам, ки зимни танаффус бо ҷаноби Маҳмуди Ҳаддодӣ – мутарҷими шинохта аз олмонӣ ба форсӣ, устоди Донишгоҳи Шаҳид Биҳиштӣ ошно бишавам ва бо эшон мусоҳибае ороста бошам. Зимни сӯҳбат аз ҷониби му-тарҷим андешае пеш гузошта шуд, ки чун дар Эрон назар ба Тоҷикистону Афғонистон вазъи тарҷума хеле беҳтар аст, аз натиҷаи кори мутарҷимони эронӣ истифода бурдани дӯстони ҳамзабон судманд хоҳад буд. Дар ҳамин вохӯрӣ Маҳмуди Ҳаддодӣ ба инҷониб китоби ахиран тар-ҷумакардаи худ «Девони ғарбӣшарқӣ»-и Гётеро тақдим намуд ва мо қарор гузоштем, ки ин китоб ба хати сириллик баргардон ва чоп бишавад, то хонандагони тоҷик ҳам битавонанд бад-ин васила аз файзи каломи ин нобиғаи олмонӣ баҳравар гарданд.

Таҳияи китоб кори хеле заҳматталаб аст ва хушбахтона, матни комили «Девони ғарбӣ-шарқӣ» дар тӯли беш аз як сол ба чоп омода гардид. Қобили зикр аст, ки му-тарҷими китоб Маҳмуди Ҳаддодӣ дар ин муддат ҳамеша бо мо аз тариқи почтаи электронӣ иртибот дошт ва баҳри беҳтару хубтар ба сомон расидани ин кор ҳамеша ба таҳиягарон маслиҳату машварат медод. Бо хоҳиши мо ӯ барои чопи тоҷикии китоб пешгуфтор навишт, иштибоҳоти дар нашри Теҳрон рухдода ва шакли дурусти вожаву ибораҳоро бо нишон додани сатру саҳифаи лозима фиристод. Қобили зикр аст, ки дар нашри форсии «Девони ғарбӣ-шарқӣ» чандин саҳифаи он аз рӯи зарурати техникӣ ҳазф шуда буданд. Маҳмуди Ҳаддодӣ, ки аз дер боз орзуи дидани Тоҷикистонро дошт, хушбахтона, ду маротиба (моҳи ноябри соли 2006 ва майи соли 2007) ба кишвари мо омад ва он саҳифаҳои ҳазфшударо бо нишон додани мавқеашон бароямон пешниҳод намуд.

Бо ин гуфтанием, ки нашри тоҷикии шоҳкори адиби мутафаккири олмонӣ – «Девони ғарбӣ-шарқӣ» аз матни форсии чопшудаи он комилтар аст. Барои ихлосу самимияти беандоза ва дастгириҳои бедареғу холисонааш ба мутарҷими мӯҳтарам ташаккур мегӯем.

Муҳаррири масъули китоб номзади илмҳои филологӣ АҳмадҲоҷиев ва муҳаррири нашриёт Мирзо Кенҷа матни таҳияшудаи «Девони ғарбӣ-шарқӣ»-ро бо қалами сурх мутолиа намуда, ғалату иштибоҳи фаровони таҳиягаронро ислоҳ карданд. Дар даврони кунунӣ камтар муҳаррироне ҳастанд, ки нисбат ба вазифаи ба ӯҳдаашон вогузоршуда ин гуна муносибати ҷиддиву холисона ва имондорона дошта бошанд. Ба ин азизони покизасиришту покизакор ташаккур гуфта, барояшон ҳамаи хушиҳои зиндагиро таманно мекунем.Ҳамчунин ба дӯстони арҷманд Доро Дӯстов, Валӣ Самад, Мирзо Боқизода, Фарҳод Каримов, Мубашшири Акбарзод, Ҷамолиддин Саидзода, ки мубаллиғу мушаввиқи анҷоми ин кор буданд ва баҳри беҳтар шудани сифати он маслиҳату пешниҳодҳои судманд ироа доштанд, арзи сипос менамоем.

Алишери ЗАМОН,
Шодӣ Шокирзодаи НӮЪМОНПУР


 


Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *